EMDR nedir?
EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing; göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme), rahatsız edici anıların iki yönlü uyarım eşliğinde yeniden işlendiği yapılandırılmış bir psikoterapi yöntemidir. 1980'lerin sonunda psikolog Francine Shapiro tarafından geliştirilmiştir. İki yönlü uyarım; terapistin elini gözle sağa sola takip etmek, dizlere ya da omuzlara sırayla hafifçe dokunmak veya kulaklıktan dönüşümlü sesler dinlemek gibi yollarla verilir. Yöntem sekiz aşamalı bir protokol izler: öykü alma, hazırlık, değerlendirme, duyarsızlaştırma, olumlu inancın yerleştirilmesi, beden taraması, kapanış ve yeniden değerlendirme. Amaç anının silinmesi değil, hatırlandığında eskisi kadar yoğun bir sıkıntı yaratmamasıdır.
Holistik Psikoterapi'de EMDR yalnızca çocuk ve ergenlerle uygulanır; yetişkinlerle EMDR çalışması yapılmaz.
EMDR çocuk ve ergenlere nasıl uyarlanır?
Yetişkinler için tasarlanan protokol, çocukların dil, dikkat ve duygu düzenleme becerilerine göre uyarlanır. İngiltere EMDR Derneği de çocuklarla çalışırken sözcükler yerine resimlerin kullanılabildiğine ve terapistin yaşanan olayı anlatan bir hikâye yazabildiğine dikkat çeker. Uyarlamalardan bazıları şunlardır:
- Dil: Soyut ölçekler yerine çocuğun iki elinin arasını açarak sıkıntısının "ne kadar büyük" olduğunu göstermesi, yüz ifadesi çizimleri ya da renkli bir termometre kullanılır.
- Uyarım: Parmak yerine bir kuklanın ya da oyuncağın gözle takibi, dönüşümlü dokunma ya da çocuğun kollarını göğsünde çaprazlayıp omuzlarına sırayla dokunduğu "kelebek sarılması" tercih edilebilir.
- Anlatım: Çocuk yaşadığını çizerek, kum tepsisinde canlandırarak ya da oyunla anlatabilir. Küçük çocuklarda terapist, ebeveynden aldığı bilgilerle olayı başından güvenli sonuna kadar anlatan kısa bir hikâye hazırlayabilir.
- Tempo: Kısa uyarım setleri, sık molalar ve aralarda oyun, çocuğun dikkatini ve güven duygusunu korur.
Hazırlık aşamasında neler yapılır, "güvenli yer" nedir?
Çocuklarla EMDR'de hazırlık aşaması özellikle önemlidir. Bu aşamada terapist çocukla güvenli bir ilişki kurar, yöntemi yaşına uygun bir dille anlatır ve zorlandığında kendini sakinleştirebileceği beceriler kazandırır. EMDR Enstitüsü de bu aşamada danışana, seanslar sırasında ve arasında kullanabileceği imgeleme ve stres azaltma tekniklerinin öğretildiğini belirtir.
Bu becerilerin en bilineni "güvenli yer" ya da "sakin yer" çalışmasıdır. Çocuktan kendini rahat ve güvende hissettiği gerçek ya da hayali bir yer düşünmesi istenir; bu yer çizilir, renkleri, sesleri ve kokularıyla ayrıntılandırılır ve çocuğun seçtiği bir sözcükle ilişkilendirilir. Bazı çocuklar için koruyucu bir hayvan ya da sevdiği bir kahraman da bu "kaynaklara" eklenir. Çocuk ayrıca istediği an süreci durdurabileceği bir "dur" işareti belirler. Hazırlık aşamasının ne kadar süreceği çocuğa göre değişir; çocuk kendini yeterince güvende hissetmeden anıların işlenmesine geçilmez.
Ebeveynin rolü nedir?
- Öykünün aktarılması: Ebeveyn yaşanan olayı, olaydan sonra çocukta gözlediği değişiklikleri ve tetikleyicileri terapiste aktarır.
- Seanslara katılım: Küçük çocuklarda ebeveynin bazı bölümlerde odada bulunması planlanabilir; ebeveynin varlığı çocuğa güven verir.
- Evde destek: Hazırlık aşamasında öğrenilen sakinleşme becerileri evde birlikte uygulanır.
- Gözlem: Seanslardan sonra çocukta yorgunluk, farklı rüyalar ya da duygu dalgalanmaları görülebilir. Bunları not edip bir sonraki görüşmede terapistle paylaşmak süreci kolaylaştırır.
- Kendi duygularınız: Ebeveyn de aynı olayı yaşamış ya da çocuğunun başına gelenden derinden etkilenmiş olabilir. Bu durumda ebeveynin kendisi için destek alması, çocuğuna eşlik etmesini de kolaylaştırır.
EMDR hangi çocuk ve ergenler için uygun olabilir?
EMDR'nin çocuklarda en çok araştırıldığı alan travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) ve travma sonrası belirtilerdir. Trafik kazası, deprem gibi doğal afetler, zorlayıcı tıbbi işlemler, bir yakının kaybı, zorbalık, hayvan saldırısı ya da şiddete tanık olma gibi yaşantıların ardından olayı yeniden yaşama, kâbuslar, kaçınma ve sürekli tetikte olma gibi belirtiler gösteren çocuk ve ergenler bu kapsamdadır. Bazı korkular ve kaygı sorunlarında da psikoterapinin bir parçası olarak kullanılabilir, ancak bu alanlardaki kanıtlar daha sınırlıdır. Yaşanan güçlük travmayla ilişkili değilse oyun terapisi ya da diğer yöntemler daha uygun olabilir.
Nelere dikkat edilir?
- Önce güvenlik: Çocuk hâlâ istismar, şiddet ya da ihmal gibi süren bir tehlike içindeyse öncelik çocuğun korunmasıdır; bu sağlanmadan anıların işlenmesine geçilmez.
- Ayrıntılı değerlendirme: EMDR'ye başlamadan önce çocuğun gelişimi, öyküsü ve ailesi değerlendirilir. Dissosiyatif belirtiler, yoğun duygusal dalgalanmalar ya da kriz dönemleri varsa önce dengeleme ve hazırlığa ağırlık verilir.
- Adli süreçler: Çocuk devam eden bir adli süreçte ifade verecekse, EMDR çalışmasının zamanlaması bu süreç göz önünde bulundurularak planlanır.
- Bedensel durumlar: Göz hareketlerini zorlaştıran bir durum varsa dokunma ya da ses gibi diğer uyarım biçimleri kullanılır.
- İlaç ihtiyacı: Belirtiler çok yoğunsa ilaç tedavisi de gündeme gelebilir. Psikologlar ilaç yazamaz; Holistik Psikoterapi'de psikiyatrist bulunmadığından bu durumda aile bir çocuk ve ergen psikiyatristine yönlendirilir.
Çocuğunuzda travma sonrası belirtilerin olup olmadığından emin değilseniz çocuk ne zaman psikoloğa götürülmeli sayfası yol gösterici olabilir.
Kanıt düzeyi: Araştırmalar ne söylüyor?
Dünya Sağlık Örgütü 2013'te yayımladığı stresle ilişkili durumların yönetimi rehberinde, TSSB yaşayan yetişkinlerin yanı sıra çocuk ve ergenler için de travma odaklı bilişsel davranışçı terapi (BDT) ile EMDR'yi önerilen psikolojik yöntemler arasında saymıştır. DSÖ'nün 2023'te güncellediği öneride, TSSB yaşayan çocuk ve ergenlere bireysel ya da grup hâlinde travma odaklı BDT ve EMDR sunulması güçlü bir öneri olarak yer alır; dayandığı kanıt orta düzeyde derecelendirilmiştir.
Meta analizler de benzer bir tablo çizer. 2009'da yayımlanan ve yedi randomize kontrollü çalışmayı inceleyen bir meta analiz, EMDR alan çocukların bu tedaviden yarar gördüğünü bildirmiştir. 2017'de 295 çocuk ve ergeni kapsayan sekiz randomize kontrollü çalışmayı inceleyen daha güncel bir meta analizde EMDR, bekleme listesi ya da plasebo koşullarına göre travma sonrası ve kaygı belirtilerinde daha etkili, BDT ile ise benzer bulunmuştur. Aynı çalışmanın yazarları yayın sayısının az olduğunu ve bu ön bulguların daha geniş örneklemli araştırmalarla doğrulanması gerektiğini vurgular. Bu tablo EMDR'yi çocuk ve ergenlerde travmayla çalışmada kanıta dayalı seçeneklerden biri yapar; yine de her çocuk için uygun olup olmadığına ayrıntılı bir değerlendirmeyle karar verilir.
Holistik Psikoterapi'de çocuklarda EMDR nasıl uygulanıyor?
Holistik Psikoterapi ve Aile Danışma Merkezi'nde EMDR yalnızca çocuk ve ergenlerle yapılan çalışmalarda, Psikolog, Çocuk ve Ergen Terapisti Kevser Akgün tarafından uygulanır; Kevser Akgün çocuk ve ergenlerde EMDR uygulaması üzerine eğitim almıştır. Her çocuk için önce ayrıntılı bir değerlendirme yapılır, EMDR'nin uygun olup olmadığına aileyle birlikte karar verilir ve gerektiğinde oyun terapisi gibi diğer yöntemlerle birlikte kullanılır. Yöntemin genel tanıtımı için ana sitedeki EMDR terapisi sayfasına bakabilirsiniz.