Gelişim değerlendirmesi nedir?
Gelişim değerlendirmesi, bir çocuğun düşünme, dil, hareket ve sosyal-duygusal becerilerinin yaşına göre nerede olduğunu anlamak için yapılan ayrıntılı bir incelemedir. Tek bir testten ibaret değildir: Ebeveynle yapılan görüşme, çocuğun oyun ve etkinlikler sırasında gözlenmesi, yaşa uygun standart değerlendirme araçları ve gerektiğinde öğretmenden alınan bilgiler bir araya getirilir. Amaç çocuğa bir etiket koymak değil, güçlü yanlarını ve desteklenmesi gereken alanlarını görmektir.
Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) bu alanda üç kavramı birbirinden ayırır:
- Gelişim izlemi: Çocuk doktorunun her sağlık kontrolünde gelişimi gözlemesi ve ailenin kaygılarını sorması.
- Gelişim taraması: Belirli yaşlarda kısa ve standart araçlarla yapılan tarama. AAP genel gelişim taramasını 9, 18 ve 30. aylarda, otizm taramasını ise 18 ve 24. aylarda önerir; bir kaygı ortaya çıktığında tarama başka zamanlarda da yapılabilir.
- Kapsamlı değerlendirme: İzlemde ya da taramada bir kaygı belirdiğinde çocuğun gelişiminin daha ayrıntılı incelenmesi.
Bir psikoloğun yaptığı gelişim değerlendirmesi çoğu zaman bu üçüncü basamakta yer alır ve çocuk doktorunun izlemini tamamlar.
Hangi gelişim alanlarına bakılır?
Bilişsel gelişim
Problem çözme, dikkat, bellek, neden-sonuç ilişkisi kurma, sembolik ve hayali oyun, sayı ve renk gibi kavramlar. Örneğin dört yaş civarındaki bir çocuğun oyunda öğretmen ya da süper kahraman gibi rollere bürünmesi beklenir.
Dil ve iletişim
Söyleneni anlama, sözcük dağarcığı, cümle kurma ve iletişim kurma isteği. İsmi söylendiğinde bakma, ilginç bir şeyi göstermek için işaret etme ve göz teması da bu alanın parçasıdır. Üç yaşındaki bir çocuğun, karşılıklı birkaç cümleden oluşan bir konuşmayı sürdürebilmesi beklenir.
Motor gelişim
Kaba motor beceriler (yürüme, koşma, zıplama, denge) ve ince motor beceriler (kalem tutma, makas kullanma, küçük nesneleri kavrama). Okula başlarken yazıya hazırlık açısından ince motor beceriler ayrıca önem kazanır.
Sosyal-duygusal gelişim
Bakım verenle bağ, akranlarla oyun, sıra bekleme, kurallara uyma, duygularını tanıma ve düzenleme. Beş yaş civarında çocukların oyunda sıra almaya ve basit kurallara uymaya başlaması beklenir.
Bunlara ek olarak giyinme, yemek yeme ve tuvalet gibi öz bakım becerileri de değerlendirmede göz önünde bulundurulur.
Ne zaman gelişim değerlendirmesi istenir?
- Konuşma, yürüme ya da oyun becerilerinde yaşıtlarına göre belirgin bir gecikme fark edildiğinde
- Çocuk daha önce kazandığı becerileri kaybettiğinde (bu durumda beklemeden başvurulmalıdır)
- Çocuk doktoru, kreş ya da okul öğretmeni bir değerlendirme önerdiğinde
- Okul öncesinden ilkokula geçişte çocuğun okula hazır olup olmadığı konusunda soru işaretleri olduğunda
- Okuma, yazma ya da matematikte süregelen güçlükler özel öğrenme güçlüğünü düşündürdüğünde
- Dikkat, hareketlilik ya da sosyal ilişkilerle ilgili kaygılar olduğunda
- Erken doğum ya da önemli bir sağlık sorununun ardından gelişimin izlenmesi gerektiğinde
AAP'nin ailelere yönelik sitesi HealthyChildren.org da ebeveynlere içgüdülerine güvenmelerini hatırlatır: Çocuğunuzu en yakından tanıyan kişi sizsiniz ve içinizdeki bir endişe, bir uzmana danışmak için yeterli bir nedendir. Yaşa göre dikkat edilecek diğer işaretler için çocuk ne zaman psikoloğa götürülmeli sayfasına bakabilirsiniz.
Değerlendirme nasıl ilerler?
- Ön görüşme: Ebeveynlerle çocuğun gelişim öyküsü, kaygılarınız, okul durumu ve varsa önceki raporlar konuşulur. Hangi değerlendirme araçlarının kullanılacağı bu ön görüşmede, çocuğun yaşına ve başvuru nedenine göre belirlenir.
- Çocukla çalışma: Çocuk, yaşına uygun oyunlar, etkinlikler ve görevler aracılığıyla gözlenir. Değerlendirme çocuğu yormayacak biçimde planlanır; gerekirse birden fazla görüşmeye bölünür.
- Ek bilgiler: Sizin onayınızla öğretmenden gözlem bilgisi istenebilir; ebeveyn ve öğretmenlerin doldurduğu formlardan yararlanılabilir.
- Değerlendirme ve geri bildirim: Elde edilen bilgiler bir araya getirilir ve sonuçlar ebeveynlerle ayrı bir görüşmede paylaşılır.
Çocuğu değerlendirmeye hazırlarken "test" ya da "sınav" sözcükleri yerine "Birlikte oyunlar oynayıp bazı etkinlikler yapacağız" demek yeterlidir. Çocuğun dinlenmiş ve tok olması, gözlük ya da işitme cihazı kullanıyorsa bunların yanında olması, gözlemlerin çocuğun gerçek becerilerini yansıtmasına katkı sağlar. İlk görüşmeye hazırlık için çocuğu terapiye hazırlamak sayfasındaki öneriler de işinize yarayabilir.
Sonuçlar ailelerle nasıl paylaşılır?
Değerlendirmenin sonunda ebeveynlerle bir geri bildirim görüşmesi yapılır. Bu görüşmede sonuçlar teknik terimlere boğulmadan, anlaşılır bir dille aktarılır. Yalnızca puanlar değil, çocuğun güçlü olduğu alanlar, desteklenmesi gereken beceriler ve bunların gündelik yaşamdaki karşılıkları konuşulur; evde ve okulda neler yapılabileceğine dair somut öneriler verilir.
Gerekli görülürse aile; çocuk ve ergen psikiyatrisi, çocuk nörolojisi, odyoloji, dil ve konuşma terapisi ya da ergoterapi gibi alanlara yönlendirilir. Otizm spektrum bozukluğu ya da DEHB gibi tanıları hekim koyar; psikoloğun yaptığı gelişim değerlendirmesi bu sürece önemli bilgiler sağlar. Yazılı bir rapora ihtiyaç olup olmadığı ve sonuçların okul gibi kurumlarla paylaşılıp paylaşılmayacağı sizinle birlikte kararlaştırılır. Büyük çocuklar ve ergenlerle de sonuçlar yaşlarına uygun bir dille konuşulabilir.
Gelişim durağan değildir; bugün geride görünen bir beceri uygun destekle zamanla ilerleyebilir. Bu yüzden tek bir değerlendirme değişmez bir hüküm gibi görülmemeli, gerektiğinde yeniden değerlendirme yapılmalıdır. Holistik Psikoterapi'de çocuklarla yürütülen değerlendirme ve terapi çalışmalarının genel tanıtımını ana sitedeki çocuk terapisi sayfasında bulabilirsiniz.