Normal gelişim ile endişe verici durum nasıl ayırt edilir?
Her çocuk zaman zaman öfke nöbeti geçirir, karanlıktan korkar, okula gitmek istemez ya da bir süreliğine daha küçük bir çocuk gibi davranır. Bunların çoğu gelişimin doğal bir parçasıdır. Destek almayı düşünmeniz için davranışın kendisinden çok şu dört özelliğe bakmanız yol gösterici olur:
- Süre: Değişiklik birkaç gün değil, haftalar ya da aylar boyunca sürüyor mu?
- Yoğunluk: Davranış, yaşıtlarında görülene göre belirgin biçimde daha sık ya da daha şiddetli mi?
- Yaygınlık: Yalnızca evde değil, okulda ve arkadaş ortamında da görülüyor mu?
- Etki: Çocuğun uykusunu, öğrenmesini, arkadaşlıklarını ya da aile yaşamını zorlaştırıyor mu?
ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü (NIMH) de haftalar ya da aylar süren ve çocuğun evdeki, okuldaki ya da arkadaşlarıyla olan gündelik yaşamını etkileyen davranış değişikliklerinde bir uzmana danışılmasını önerir. Aşağıdaki tablo sık karşılaşılan bazı örnekleri karşılaştırıyor:
| Konu | Çoğu zaman gelişimin parçası | Destek almayı düşündürür |
|---|---|---|
| Öfke nöbetleri | 2–4 yaşta sık görülen, kısa süren nöbetler | Okul çağında hâlâ çok sık ve uzun süren, kendine ya da başkalarına zarar veren nöbetler |
| Korkular | Karanlık, canavar ya da hayvan korkuları | Uyumayı, okula gitmeyi ya da evden çıkmayı engelleyen korkular |
| Ayrılırken zorlanma | Kreşe ya da okula başlarken ilk dönemdeki ağlamalar | Aylar geçmesine rağmen ayrılamama, ayrılık öncesi karın ve baş ağrıları |
| Hareketlilik | Okul öncesinde yüksek enerji, oyunda dağınıklık | Her ortamda görülen, öğrenmeyi ve arkadaşlıkları belirgin biçimde etkileyen hareketlilik ve dürtüsellik |
| Gerileme | Kardeş doğumu ya da taşınma sonrasında geçici altını ıslatma, parmak emme | Tıbbi bir neden bulunmamasına rağmen uzun süredir devam eden ya da yeni başlayan gerileme |
| Ergenlikte içe çekilme | Mahremiyet isteği, arkadaşlarla daha çok vakit geçirme | Arkadaşlardan da uzaklaşma, sevdiği şeylere ilgi kaybı, uyku ve iştahta belirgin değişim |
0–6 yaş: Nelere dikkat etmelisiniz?
Okul öncesi dönemde gelişim basamakları önemli bir rehberdir. Her çocuk kendi temposunda ilerler, ama şu işaretler bir uzmanla konuşmayı gerektirir:
- Konuşmada, ismi söylendiğinde bakmada, işaret etmede ya da göz temasında yaşıtlarına göre belirgin gecikme
- Daha önce kazandığı sözcükleri ya da becerileri kaybetme (bu durumda beklemeden değerlendirme istenmelidir)
- Çok sık, uzun ve yatıştırılması zor öfke nöbetleri
- Bakım veren kişiden ayrılmayı neredeyse imkânsız kılan yoğun ayrılık kaygısı
- Diğer çocuklarla oynamaya ilgisizlik ya da hayali oyunun hiç görülmemesi
- Tıbbi bir nedeni olmayan, sık tekrarlayan karın ve baş ağrıları, uyku ve beslenme sorunları
- Yaşanmış korkutucu bir olayın oyunda ya da çizimlerde sürekli yeniden canlandırılması
Gelişimle ilgili kaygılarda önce çocuk doktorunuzla görüşmek, işitme ve görme gibi bedensel nedenleri dışlamak önemlidir. Gelişim alanlarının nasıl incelendiğini gelişim değerlendirmesi sayfasında bulabilirsiniz.
7–12 yaş: Okul çağında hangi işaretler önemlidir?
- Okul başarısında açıklanamayan düşüş, okula gitmek istememe
- Ev ve okul gibi birden fazla ortamda süren dikkat dağınıklığı ve dürtüsellik
- Kötü bir şey olacağı korkusuyla aynı şeyi tekrar tekrar kontrol etme
- Arkadaş edinememe, sürekli dışlanma, zorbalığa uğrama ya da zorbalık yapma
- "Ben aptalım", "Kimse beni sevmiyor" gibi kendini sürekli küçümseyen sözler
- Sınav ve performans durumlarında bedensel belirtilere varan yoğun kaygı
- Kayıp, boşanma ya da taşınma gibi bir değişikliğe aylar sonra hâlâ uyum sağlayamama
Dikkat ve hareketlilikle ilgili kaygılarınız varsa Holistik Psikoterapi'nin çocuklarda DEHB belirtileri yazısı da yol gösterici olabilir.
Ergenlikte hangi değişiklikler dikkat ister?
Ergenlikte duygu dalgalanmaları, aileyle daha sık tartışma ve mahremiyet isteği beklenen değişikliklerdir. Dünya Sağlık Örgütü, kaygı ve depresyonun bu yaş grubunda hastalık ve yeti yitiminin başlıca nedenleri arasında yer aldığını, yeme bozukluklarının da sıklıkla ergenlikte ortaya çıktığını vurgular. Şu işaretler daha yakından bakmayı gerektirir:
- Eskiden keyif aldığı şeylere ilgisini kaybetme, süregiden mutsuzluk ya da öfke
- Çok az ya da çok fazla uyuma, gün boyu yorgun görünme
- Arkadaşlardan ve aileden giderek uzaklaşma, odasından çıkmama
- Aşırı diyet ya da egzersiz, kilo alma korkusu
- Alkol ya da madde kullanımı, tehlikeli ve riskli davranışlar
- Telefon, oyun ya da sosyal medyada denetlenemeyen kullanım, okula gitmeyi reddetme
- Başkalarının duymadığı sesleri duyduğunu ya da birinin zihnini kontrol ettiğini söyleme
Hangi durumlarda hemen yardım almalısınız?
Aşağıdaki durumlarda bir randevu tarihini beklemeden harekete geçmeniz gerekir:
- Kendine zarar verme: Kesme, yakma, kendine vurma gibi davranışlar ya da bunların izleri
- İntihar düşüncesi: Ölmek istediğini söyleme, ölümle ilgili sık konuşma ya da yazma, veda mesajları, değerli eşyalarını dağıtma, bir plandan söz etme
- İstismar şüphesi: Fiziksel, cinsel ya da duygusal istismar veya ihmal belirtileri ya da çocuğun bu yönde bir şey anlatması
- Ağır belirtiler: Gerçeklikle bağın kopması, yemek yemeyi reddetme ya da belirgin kilo kaybı gibi sağlığı tehdit eden durumlar
Yaşamı tehdit eden bir durumda vakit kaybetmeden acil sağlık hizmetlerine başvurun. Çocuğunuzu yalnız bırakmayın, ulaşabileceği ilaçları ve kesici aletleri ortadan kaldırın, onu suçlamadan dinleyin. İntihar düşüncesini açıkça sormak bu düşünceyi doğurmaz; tersine, konuşmanın kapısını aralar.
İstismar şüphesinde çocuğu ayrıntılı sorulara ya da sorgulamaya tutmayın. Anlattıklarını sakin bir şekilde dinleyin, ona inandığınızı ve anlatmasının doğru olduğunu söyleyin. Öncelik çocuğun güvenliğini sağlamaktır; durumu yasal makamlara ve sosyal hizmet birimlerine bildirmeniz ve çocuk doktoruyla görüşmeniz gerekir.
Kime başvurmalısınız?
Bedensel bir neden olasılığı varsa ilk adım çoğu zaman çocuk doktorudur. Psikolog, çocuğun duygusal ve davranışsal güçlüklerini değerlendirir ve terapi uygular. İlaç tedavisi gerekebilecek durumlarda çocuk ve ergen psikiyatristi devreye girer; psikologlar ilaç yazamaz. Holistik Psikoterapi'de psikiyatrist bulunmadığı için gerektiğinde aile bir çocuk ve ergen psikiyatristine yönlendirilir. Başvurmaya karar verdiyseniz çocuğu terapiye hazırlamak sayfası ilk görüşmeden önce işinize yarayacaktır.